Solunum sağlığı için tozsuz ve nemli olmayan ortam yaratma

Bizim Kefken’in poyrazı meşhurdur, kışın denizden bir bastırdı mı iliklerinize kadar o ıslak soğuğu hissedersiniz. İşte yine böyle nemli bir Karadeniz sabahında kümesin kapısını açtığımda, içeriye adım atar atmaz gözlerimi yakan o ağır kokuyu hissettiğim günü dün gibi hatırlıyorum. Kümeste solunum sağlığı denilince pek çok yetiştiricinin aklına hemen dışarıdaki soğuk hava gelir. Oysa işin aslı öyle değil. Benim Kandıra’daki bu küçük üretim alanımda yıllar içinde acı tecrübelerle öğrendiğim en büyük hakikat şudur: Kanatlı hayvanı dışarıdaki dondurucu soğuktan ziyade, içeride biriken toz ve nem hasta eder.

Zamanında ben de her acemi yetiştirici gibi “hayvanlar üşümesin” diye kümesin her deliğini tıkama hatasına düştüm. Sonucunda ne mi oldu? Solunum yolu sıkıntılarıyla boğuşan, neşesi kaçmış bir sürü. Neyse ki zamanla, hatalarımdan ders çıkararak ve işin uzmanlarına danışarak havayı içeride nasıl taze tutacağımı kavradım. Şimdi gelin, bu topraklarda bizzat yaşayarak elde ettiğim gözlemleri, tozu ve nemi kümesten uzak tutmanın yollarını konuşalım.

Kandıra’nın İkliminde Nem ve Poyraz Dengesini Kurmak

Bizim buranın havası biraz müşkülpesenttir. Bir bakarsınız lodos eser hava ısınır ama nem tavan yapar, bir bakarsınız poyraz sertleşir her yeri kurutur gibi görünür ama ıslaklığı kümesin en tenha köşesine hapseder. Yaklaşık dört yıl önceki o sert lodos fırtınasında büyük bir hata yapmıştım. Geçen yılın Kasım ayında da benzer bir hava dalgası geldi ama bu kez tecrübeliydim. 2020 kışında hayvanlar rüzgarda kalmasın diye havalandırma kapaklarını sıkı sıkıya kapattım. Doğrusu ilk başta çok mantıklı bir iş yaptığımı sanıyordum.

İki gün sonra kümesin içine girdiğimde duvarlardan su damlıyordu. Altlık adeta bir çamur deryasına dönmüştü. Hayvanların solunum yolu doğrudan bu ağır ve nemli havaya maruz kaldığı için pabuç pahalıya patladı. İçerideki havanın sirküle olmaması, rutubetin içeri çakılıp kalmasına yol açmıştı. Nem %70 seviyelerinin üzerine çıktığı an, kümes ortamı bakteriler için adeta bir davetiye dönüşüyor. İşte o kış anladım ki, nem kontrolü sağlamak için dışarıdaki havayı akıllıca içeri almak zorundayız.

Hava akımı yaratmakla, cereyan oluşturmak arasında ince bir çizgi var. Havalandırma pencerelerinin hayvanların tam tepesine veya tünek seviyesine değil, kümesin en üst çatı hizasına yakın yerleştirilmesi gerektiğini yaşayarak öğrendim. Temiz hava üstten girip süzülerek aşağı inmeli, içerideki ısınan ve nemlenen ağır hava da yine çatıdaki baca fanından veya üst kapaklardan dışarı tahliye edilmeli.

Amonyak Azaltma ve Altlık Yönetimi: Tozsuz Kümes Mümkün mü?

Bir kümese girdiğinizde burnunuzu sızlatan o keskin koku var ya, işte o amonyak gazıdır. Amonyak azaltma hamlesi yapılmadığı sürece kümeste solunum sağlığı korumak neredeyse imkansızdır. Islak gübre ile yüksek sıcaklık veya kontrolsüz nem birleştiğinde amonyak çıkışı tavan yapar. Bu gaz, tavukların solunum yolu kanallarındaki koruyucu tüysü yapıları (silya) tahriş eder. Tahriş olan boğaz ve akciğerler de her türlü mikroba açık hale gelir.

Geçmişte yaptığım bir diğer büyük hatayı anlatayım size. Sanırım 2021 yılının sonbaharıydı. Bir marangoz tanıdıktan çuvallar dolusu çok ince mobilya zımpara tozu ve talaşı almıştım. “Aman ne güzel, yumuşacık altlık olur” dedim. Meğer kendi elimle kümese felaket taşıyormuşum. Tavuklar eşindikçe o incecik ahşap tozu havaya kalktı. Kümesin içi toz bulutuna döndü. İnce toz, hayvanların akciğerlerine kadar işliyor. Sonra bir baktım kümesin içinde hafiften hapşırmalar, hırıltılar başladı.

O günden sonra toz azaltma konusunu kendime birinci kural edindim. Artık asla ince un gibi talaş kullanmıyorum. Benim tecrübemde en iyi sonuç veren malzeme, tozu alınmış kaba çam talaşı veya iri kıyım kaliteli sap-samandır. Altlık malzemesi seçerken şu detaylara dikkat etmekte fayda var:

• Elekten Geçirilmiş Kaba Talaş: İçinde ince odun tozu barındırmamalı. Elinize aldığınızda avucunuzda beyaz bir toz tabakası bırakıyorsa o talaşı kümese sokmayın.
• Kuru ve Küfsüz Saman: Nemli kalmış, sararmış veya hafif siyahlaşmış saman kesinlikle kullanılmamalı. Küf sporları solunum hastalığı önleme çabalarınızı tamamen boşa çıkarır.
• Diyatomlu Toprak (Doğal Altlık Katkıları): Belirli aralıklarla altlığa serpildiğinde hem nemi emer hem de parazit oluşumunu bastırır. Ancak bunu da aşırıya kaçmadan, havaya tozutmadan uygulamak gerekir.

Havalandırma İpuçları: Temiz Hava Girerken Hayvanları Üşütmemek

Havalandırma sistemini kurarken bizim poyrazı hep hesaba katarım. Kuzeyden esen rüzgar doğrudan kümesin içine vurursa, tavuklar strese girer ve dirençleri düşer. Aslında ilk başta ventilleri tam kuzeye açmayı düşünmüştüm ama komşumun uyarısıyla son anda vazgeçip doğu ve güney cephelere yöneldim. Doğrusu ilk denemelerimde pencere ölçülerini de oturtamamıştım.

Doğal havalandırma yapıyorsanız, rüzgarın geliş yönüne bakmayan tarafta “giriş”, çatının en yüksek noktasında ise “çıkış” menfezleri olmalı. Sıcak ve nemli hava yükselir. Yükselen havanın çatı bacasından rahatça süzülüp gitmesi gerekir. Eğer bütçeniz elveriyorsa, nem sensörlü küçük bir tahliye fanı koymak en garantili yoldur. Bizim buralarda nem oranı ansızın yükseldiği için fan otomatik devreye girip içerideki durgun havayı dışarı üflediğinde kümes nefes alıyor.

Bir de şu noktayı unutmamak lazım; havalandırma sadece gündüz yapılan bir iş değildir. Gece kümes kapandığında hayvanların nefes alıp vermesiyle içeride inanılmaz bir nem birikir. Gece boyunca üst menfezlerin en azından parmak kalınlığında açık kalması, nem kontrolü açısından hayati önem taşır.

Kümeste Solunum Sağlığı İçin Rutin Kontrol Liste ve Günlük Uygulamalar

Her sabah kümese girdiğimde yaptığım basit ama etkili bir rutin var. Kapıyı açar açmaz üç saniye durur ve dinlerim. İçeriden tıkırtı dışında bir “guruk”, göz hapşırması veya hırıltı sesi geliyor mu? Sonra burnumu denerim; amonyak kokusu gözlerimi sızlatıyor mu? Bunlar bana o gün havalandırmayı veya altlığı revize etmem gerekip gerekmediğini söyler.

Benim kovanımda ve kümesimde uyguladığım haftalık bakım adımlarını şöyle özetleyebilirim:

1. Altlık Karıştırma ve Kuru Alan Takibi

Suluğun etrafı genelde en çabuk ıslanan yerdir. Haftada en az iki kez tırmıkla altlığı altüst ederim. Islanan veya kekleşen (topaklanan) gübreli kısımları kürekle alıp dışarı atarım. Yerine hemen kuru, tozsuz kaba talaş ilave ederim. Altlığın sürekli gevşek ve kuru kalması amonyak gazı çıkışını neredeyse yarı yarıya azaltır.

2. Sıklaşan Temizlik ve Toz Alma

Kümesin içerisindeki örümcek ağları, tünellerin altı ve havalandırma tellerinin üzeri zamanla yoğun bir toz tabakasıyla kaplanır. Bu tozlar hava sirkülasyonuyla tekrar tekrar hayvanların ciğerlerine dolar. Ayda bir kez nemli bir bezle veya fırçayla havalandırma ızgaralarını temizlemek, içeri giren temiz hava miktarını ciddi oranda artırır.

3. Yerel Tarım Kuralları ve Sağlık Takibi

Eğer sürünüzde birden fazla hayvanda gözlerde şişme, burun akıntısı veya şiddetli hırıltı fark ederseniz, bunu sadece kümes şartlarına bağlayıp zaman kaybetmeyin. Kulaktan dolma bilgilerle veya rastgele ilaç kullanımıyla vakit kaybetmek yerine, bölgenizdeki İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü’nde görevli uzmanlara veya yetkili bir veteriner hekime mutlaka danışın. Unutmayın ki erken teşhis tüm sürüyü korur.

Sıkça Sorulan Sorular

Bizim köydeki pazarda veya komşularla sohbet ederken kümeste solunum sağlığı hakkında en çok karşılaştığım soruları ve kendi tecrübelerim doğrultusundaki yanıtlarımı aşağıda topladım.

Kümeste nem oranı kaç olmalı ve bunu nasıl ölçerim?
Bizim gibi nemli bölgelerde ideal kümes nem oranı %50 ile %65 arasında tutulmaya çalışılmalıdır. %70’in üzeri tehlike çanlarıdır. İnternette veya ziraat marketlerde satılan basit, dijital bir ısı-nem ölçer (higrometre) alıp tünek hizasına asabilirsiniz. Benim kümesimde bir tane var, sabahları ilk işim ona bakmaktır.

Tozsuz kümes için en ideal altlık hangisidir?
Kendi denemelerimde en iyi verimi tozu elenmiş çam talaşı (kaba yonga) ve kıyılmış kuru buğday sapı karışımından aldım. İnce zımpara talaşı kesinlikle kullanılmamalı. Ayrıca saman kullanılacaksa küfsüz ve tamamen kuru olmasına dikkat edilmelidir.

Kışın havalandırma yaparsam tavuklarım donmaz mı?
Tavuklar tüy yapısı sayesinde soğuğa karşı oldukça dayanıklıdır. Onları hasta eden dondurucu hava değil, cereyan (direkt rüzgar akımı) ve içeride biriken nemli, amonyaklı havadır. Havalandırmayı hayvanların üzerine doğrudan esmeyecek şekilde çatı seviyesinden açık tutarsanız tavuklar donmaz, aksine daha sağlıklı kalır.

Kümesteki amonyak kokusunu hızlıca nasıl bastırabilirim?
Kokuyu bastırmaktan ziyade kaynağını çözmek gerekir. Islak altlık kısımlarını derhal temizleyin, havalandırma açıklıklarını artırın ve altlığa nem emici doğal mineral tozlar (zeolit veya kaliteli diyatomlu toprak) serpiştirin. Ancak en kesin çözüm ıslaklığı içeriden uzaklaştırmaktır.

Kefken’de havalar yavaş yavaş soğumaya başlarken ben de bu hafta sonu kümesin çatı menfezlerini gözden geçirmeyi planlıyorum. Siz de kendi kümesinizde ufak bir nem ve toz kontrolü yaparak işe başlayabilirsiniz; inanın hayvanların neşesindeki değişimi kısa sürede fark edeceksiniz.

Meta Bilgileri

İlgili rehberler: Kırmızı bit ve dış parazitlere karşı temizlik uygulamaları ve Hijyen ve temiz ortamın hayvan sağlığına etkisi yazılarını da inceleyebilirsiniz.