Hijyen ve temiz ortamın hayvan sağlığına etkisi

Kefken’de sabah poyrazı çatıya vururken kümese doğru yürüdüğümde, içeri girdiğim an içim rahat etmeli. Eğer o kapıyı açtığımda yüzüme geniz yakan ağır bir koku çarpıyorsa, orada bir şeylerin ters gittiğini bilirim. Bizim Kandıra’nın nemli havasında, kümes içindeki ufak bir ihmal birkaç gün içinde koca bir sürüye olumsuz yansıyabiliyor. Yıllar önce dedemden kalan bahçenin bir köşesinde ilk kendi sürüme bakmaya başladığımda işin sırrının sadece yem vermek olduğunu sanıyordum. Zamanla anladım ki işin temel taşı kümes hijyeni hayvan sağlığı dengesini doğrudan etkileyen en kritik unsurmuş.

Kandıra İkliminde Nem ile Mücadele ve Kümes İçi Denge

Bizim buraların poyrazı serttir, nemi de hiç eksik olmaz. Kış aylarında dışarıdaki soğuk nem ile kümesin içindeki sıcaklık birleştiğinde, havalandırma doğru kurgulanmamışsa içerisi adeta çamaşırhane gibi nemlenir. Geçen yılın Şubat ayında tam da bu yüzden zor günler yaşadım. Hava çok soğuk diye kümesin tüm deliklerini sıkı sıkıya kapatmış, altlığa da kalın bir saman tabakası sermiştim. Güya hayvanları üşütmeyecektim. Aslında ilk başta harika bir fikir gibi gelmişti ama birkaç hafta sonra tavukların hapşırmaya başladığını, iştahlarının kaçtığını fark ettim. Kümesin içine girdiğimde amonyak kokusu gözlerimi yakıyordu.

Meğer havalandırmayı kapatıp altlığı ıslak bıraktığım için içeride inanılmaz bir bakteri üremesine zemin hazırlamışım. Hayvanların nefes yollarını zorlayan soğuk değil, içeride biriken o hapsettiğim nemli ve kirli havaymış. O dönem hemen yerel veteriner hekimimizi çağırdım. Kümesin üst kısımlarına poyrazı doğrudan içeri almayacak şekilde cereyansız havalandırma bacaları açtık. Altlıktaki ıslak samanı tamamen boşaltıp yerine kuru çam talaşı serdik. Temiz barınak sağlamanın lüks değil, doğrudan bir yaşamsal ihtiyaç olduğunu o şubat ayında acı bir tecrübeyle öğrenmiş oldum.

Hijyenik Kümes İçin Taban ve Altlık Yönetimi

Ortam temizliği dediğimiz şey sadece ortalıktaki pisliği süpürmekten ibaret değil. Tabanın altındaki nem kontrolü işin %70’ini oluşturuyor. Kendi tecrübelerime dayanarak söyleyebilirim ki yanlış altlık seçimi, hayvanların ayak sağlığını ve genel direncini doğrudan etkiliyor.

Üç yıl önceki lodos fırtınasında kümesin bir tarafı su almıştı. O dönem zemin beton olmadığı için toprak emsin diye bekledim ama toprak emmedikçe çamurlaştı. Hayvanların ayak tabanlarında şişlikler ve yaralar baş gösterdi. Doğrusu ilk denemelerimde toprağın daha doğal olacağını düşünmüştüm ama Kandıra’nın bu ıslak toprağında işler öyle yürümüyor. Zemin mutlaka sudan arındırılabilir, kolay temizlenebilir ve yalıtımlı olmalı.

• Ahşap Talaşı: İri kıyım ve tozsuz çam talaşı nemi mükemmel emer. İnce toz olanlar hayvanlarda solunum sıkıntısı yapabiliyor, o yüzden iri olanı tercih ediyorum.
• Sönmüş Kireç Uygulaması: Altlığı tamamen yenilemeden önce temizlenmiş beton zemine hafifçe sönmüş kireç serpmek, ortamdaki zararlı mikroorganizmaların baskılanmasına katkı sağlayabilir. Bizim oralarda eskiden beri uygulanan pratik bir yöntemdir.
• Kuru Sap ve Saman: Sadece kışın nem oranı düşük dönemlerde, talaşın üzerine az miktarda serpilerek kullanılabilir. Ancak ıslanırsa hemen mantarlaştığı için sık kontrol edilmelidir.

Düzenli Temizlik ve Günlük Hijyen Rutini Nasıl Olmalı?

İşleri biriktirmek yapılan en büyük hatadır. “Hafta sonu toplu temizlerim” dediğinizde o koku ve kir birikir, hayvanın bünyesini zayıflatır. Belli bir hijyen rutini oturtmak kümes bakıcısının işini kolaylaştırır. Kendi işletmemde uyguladığım zaman planı yaklaşık olarak şöyle:

Her sabah kümese girdiğimde önce sulukları kontrol ederim. Sulukların içinde yem artığı veya dışkı birikmişse o su artık temiz değildir. Sulukları çalkalamadan üzerine temiz su eklemek yapılan en yaygın hatadır. Eski suyu döküp, kabı fırçalayıp taze su koymak sadece birkaç dakikanızı alır ama hayvanın sindirim sistemini korumada çok büyük fark yaratır.

Haftalık ve Aylık Hijyen Takvimi

Haftada bir gün, genelde Pazar günü Kandıra pazarına gitmeden önceki saatlerde, tüneklerin altındaki birikintileri kazırım. Tünekler hayvanların geceyi geçirdiği yer olduğu için dışkının en çok biriktiği noktadır. Buradaki düzenli temizlik, kümes içi amonyak gazı seviyesini kabul edilebilir sınırlarda tutar.

Aylık periyotlarda ise follukların içindeki malzemeyi tamamen yenilerim. Follukların temiz ve kuru kalması, yumurta kalitesini artırdığı gibi yumurta kabuğundan içeri bakteri sızmasını da engeller. Hijyenik kümes ortamı sağlandığında yumurtaların üzerindeki leke ve kirlenmenin de gözle görülür şekilde azaldığını fark edeceksiniz.

Ekipman Hijyeni ve Yemlik Bakımı

Sadece zemini temiz tutmak yetmiyor. Hayvanın ağzının değdiği her nokta temiz kalmalı. Yemliklerin nemlenmesi, yemlerin küflenmesine ve toksin üretmesine yol açar. Küflü yem ise bir kümesin başına gelebilecek en sessiz ama en tehlikeli belalardan biridir.

Geçen yaz komşum Rıza Amca’nın kümesinde iştahsızlık başladığında gidip baktık. Yemliklerin alt kısmında kalan yemlerin nemden ötürü topaklandığını ve yeşillendiğini gördük. Hayvanlar farkında olmadan o nemli yemi yiyordu. Yemlikleri askıya almak, zeminden en az hayvanın göğüs hizasına kadar yüksekte tutmak bu sorunu çözer. Yemliklerin altını kuru tutmak, temiz ortam faydası bakımından hayati bir adımdır.

• Suluk Temizliği: Haftada en az bir kez elma sirkesi katılmış su ile suluklar ovularak yıkanmalıdır. Sirke, kaplardaki yosunlaşmayı engellemeye yardımcı olur.
• Yemlik Dezenfeksiyonu: Yemlikler boşaldıkça dipte kalan unlaşmış eski yemler temizlenmeli, ıslak bezle silindikten sonra tamamen kurutulmadan yeni yem eklenmemelidir.
• Tünek Hijyeni: Ahşap tünekler zamanla bit ve kene gibi parazitlerin yuvası haline gelebilir. Belli aralıklarla tünekleri doğal yağlar veya uygun dezenfektanlarla silmek gerekebilir.

Hastalık Önleme ve Bulaşıcı Risklerle Mücadele

Hayvan yetiştiriciliğinde en ucuz ve en etkili yöntem, hastalık gelmeden tedbir almaktır. Hastalık geldikten sonra ilaçla veya müdahaleyle uğraşmak hem masraflı hem de üzücüdür. Doğal beslenme ve organik yetiştiricilik yapıyorsak ilk savunma hattımız her zaman kümes hijyeni hayvan sağlığı ilişkisidir.

Kümese dışarıdan yeni bir hayvan getirdiğinizde yapılan en büyük hata, onu hemen mevcut sürünün içine salmaktır. İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü’nden gelen yetkililerle yaptığımız sohbetlerde de her zaman vurgularlar: Karantina bölgesi şart. Yeni gelen hayvanı en az iki hafta ayrı bir temiz barınak içinde gözlemlemek, olası bir enfeksiyonun tüm kümese yayılmasını engellemede en garantili yoldur.

Ayrıca kümese girerken kullandığınız çizmelerin sadece o kümese özel olması gerekir. Bahçede, çamurda, komşunun kümesinde gezdiğiniz çizmeyle kendi tavuklarınızın arasına girerseniz, ayağınızın altında taşıdığınız mikroskopik canlıları doğrudan kendi kümesinize transfer etmiş olursunuz.

Aydınlatma ve Hava Akımının Sağlık Üzerine Etkisi

Işık ve hava, en az su ve yem kadar önemli birer besindir aslında. Güneş ışığı girmeyen, karanlık ve basık kümeslerde bakteri popülasyonu çok daha hızlı artar. Güneş ışığının doğal bir dezenfektan olduğunu unutmamak lazım. Kümesin güney veya güneydoğu cephesine açılacak pencereler, içeriye ultraviyole ışınlarının girmesini sağlar ki bu da zemin neminin kurumasında büyük rol oynar.

Ancak hava akımı derken cereyanla havalandırmayı birbirine karıştırmamak gerek. Hayvanın üzerine doğrudan esen rüzgar onları hasta eder. Havalandırma delikleri her zaman hayvanların durduğu seviyenin üzerinde, çatıya yakın noktalarda olmalıdır. Böylece yükselen sıcak ve kirli hava dışarı çıkarken, taze hava içeri süzülür.

Yasal Mevzuat ve İlçe Tarım Yönlendirmeleri

Organik veya doğal yetiştiricilik yapıyorsanız, bağlı bulunduğunuz İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü’nin hijyen ve biyo-güvenlik talimatlarını takip etmek durumundasınız. Yerel yönetmelikler sadece ceza kesmek için değil, bölgedeki salgın hastalıkların önüne geçmek için kurgulanmıştır. Herhangi bir toplu hastalık şüphesinde, kulaktan dolma bilgilerle ilaç kullanmak yerine vakit kaybetmeden bölgenizdeki bir veteriner hekime danışmanız veya ilçe tarım müdürlüğüne bilgi vermeniz en doğru adımdır.

Kümes Temizliği ve Hayvan Sağlığı Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Kümes temizliğinde çamaşır suyu kullanmak zararlı mıdır?
Çamaşır suyu gibi ağır kimyasallar kümes içinde kalıntı bırakabilir ve hayvanların solunum yollarını tahriş edebilir. Genellikle boş kümes dezenfeksiyonunda ve çok iyi havalandırılmak kaydıyla kullanılabilir. Ancak hayvanlar içerideyken doğal dezenfektanlar, elma sirkesi veya sönmüş kireç gibi geleneksel yöntemleri tercih etmek daha güvenlidir.

Altlık ne sıklıkla tamamen değiştirilmelidir?
Bu durum kümesteki hayvan sayısına ve mevsim koşullarına göre değişir. Benim tecrübemde, derin altlık sistemi uygulanmıyorsa ayda bir kez altlığın tamamen boşaltılıp zeminin havalandırılması idealdir. Kışın nem kontrolü zorlaştığı için ıslanan bölgeler günlük olarak lokal temizlenmelidir.

Kümesteki amonyak kokusu en hızlı nasıl giderilir?
Kokunun ana sebebi birikmiş dışkı ve nemdir. En hızlı çözüm, ıslak altlığı derhal dışarı çıkarmak, kümes havalandırmasını artırmak ve zemine ince bir tabaka sönmüş kireç kurusu serpmektir. Sadece koku bastırıcı spreyler sıkmak sorunu çözmez, aksine havadaki nemi artırır.

Önümüzdeki hafta bizim Kefken’deki kümeste taban yalıtımını tamamen yenilemeyi planlıyorum. Siz de bugün kümesinizin kapısını açıp içeriye sadece birkaç saniye alıcı gözle bakın; o havanın ve kokunun size ne söylediğini hemen anlayacaksınız.

İlgili rehberler: Doğal ortamda iç ve dış parazit önleme stratejileri ve İlk yılın dersleri: En çok yapılan 10 hata yazılarını da inceleyebilirsiniz.