Kırmızı bit ve dış parazitlere karşı temizlik uygulamaları

Kefken’in o kendine has nemli havası çöktü mü, bizim Kandıra poyrazı da hafif hafif esmeye başladı mı kümeste işlerin seyri bir anda değişiverir. Bizim buralarda nem, kümes hayvancılığı yapan adamın bir numaralı düşmanıdır zaten. Geçen yılın Temmuz ayında, tam da poyrazın durup havanın fırın gibi kavrulduğu o basık günlerde, akşamüzeri yumurta toplamaya girdiğimde tavukların tüneklerde durmak istemediğini fark ettim. Huzursuzdular. Ellerimi tüneğin ahşap ızgaralarının altına şöyle bir sürdüm; parmaklarımın arasında toza benzer ama gezinen o kımıl kımıl kırmızılıkları görünce anladım meseleyi. Baş belası kırmızı bit yine ziyaret ediyordu bizim tavukları.

Kırmızı Bit Nedir ve Kandıra İkliminde Neden Hızla Yayılır?

Halk arasında kümes biti veya tahtakurusu benzeri zararlılarla karıştırılan bu meret, aslında gözle güçlükle seçilen mikroskobik bir dış parazittir. Gece gündüz hayvanın üzerinde yaşamaz bunlar. Gündüzleri ahşap yarıklarına, tüneklerin altındaki çatlaklara, follukların gizli köşelerine saklanır. Gece olup da ortalık kararınca, tavuklar uykudayken ortaya çıkar ve hayvanların kanını emerek beslenirler. Kanı emdikçe de gri renkten o bildiğimiz koyu kırmızı renge dönerler.

Bizim Karadeniz kıyısındaki iklim koşulları bu zararlılar için biçilmiş kaftandır. Yüksek nem ve 20 derecenin üzerindeki sıcaklıklar birleştiğinde, bir çift bitin birkaç hafta içinde binlerce sayısına ulaşabildiğine kendi tecrübemle şahit oldum. Aslında ilk yıllarda havalandırmayı doğru yaparsam nemin önüne geçip bitleri tamamen engelleyebileceğimi sanmıştım. Doğrusu ilk denemelerimde bunu epey atlamışım. Yetersiz havalandırma kümesin içindeki rutubeti artırıyor, rutubet de bu parazitlerin üreme hızını katlıyor.

Geçen hafta komşum Sadi yanıma geldi. “Emir, bizim tavuklar yumurtadan kesildi, geceleri kümese girmeyip dışarıdaki ağaç dallarında yatıyorlar” dedi. Dedim ki “Sadi, hemen bir el feneri al, hava karardıktan iki saat sonra kümese git, tüneklerin altını kontrol et.” Ertesi sabah geldiğinde gözleri fal taşı gibi açılmıştı. Gerçekten de sürü halinde kümes dezenfeksiyonu yapılmayı bekleyen bir bit istilasıyla karşılaşmıştı.

Kümeste Bit Varlığını Belirleyen İşaretler

Kümeste bit olup olmadığını anlamak için illa hayvanların hastalanmasını beklemek gerekmez. İyi bir gözlemci, belirtileri erkenden fark edebilir. Benim kendi deneyimlerimde gözlemlediğim başlıca işaretler şunlardır:

• Tünek İsteği Kaybı: Tavuklar havanın kararmasına rağmen kümese girmek istemez, kapının önünde birikir veya yüksek yerlere tünemeye çalışır.
• Yumurta Veriminde Düşüş ve Leke: Verim birdenbire azalır. Yumurta kabuklarının üzerinde iğne ucu büyüklüğünde kırmızılı siyahlı noktalar veya ezilmiş bit izleri görürsünüz.
• Sakal ve İbiklerde Solgunluk: Kan kaybına bağlı olarak hayvanlarda kansızlık (anemi) baş gösterir. İbiklerin kırmızılığı gider, soluk bir pembe renge döner.
• Sürekli Sürtünme ve Silkelenme: Tavuklar gündüzleri bile huzursuzdur, gaga uçlarıyla kanat altlarını ve kuyruk sokumlarını sık sık kurcalarlar.

İşte bu belirtilerden birini bile görseniz, vakit kaybetmeden geniş kapsamlı bir kırmızı bit mücadelesi başlatmanız gerekir. Aksi halde parazit yükü arttıkça hayvanların bağışıklık sistemi zayıflar ve kümes genelinde toplu kayıplara varan sorunlar yaşanabilir.

Geçmiş Hatalarımdan Çıkardığım Dersler: Yanlış Altlık Seçimi

Üç yıl önceki yaz mevsiminde, yaklaşık Temmuz ortalarıydı, kümes altlığı olarak yerel bir kereste atölyesinden aldığım ince bıçık talaşını kullanmışım. Talaş nemi tuttu, iyice sıkıştı ve ahşap tabanla bütünleşti. Ben zannediyorum ki altlık temiz. Meğer o sıkışan talaşın altında milyonlarca bit yuvalanmış. Follukları kaldırdığımda gördüğüm manzara tam bir felaketti. Tavukların altındaki o nemli katman, bitler için adeta bir kuluçka merkezi olmuştu.

O günden sonra anladım ki, yanlış altlık seçimi parazit mücadelesini baştan kaybettiriyor. Artık kümes tabanında kesinlikle ıslaklığı hapseden ince talaş kullanmıyorum. Onun yerine kurutulmuş sap, iri kıyım çam kıymığı veya kaba kavuz tercih ediyorum. Rutubet kontrolden çıktığı an kırmızı bit temizliği yapmanın hiçbir anlamı kalmıyor çünkü bir haftaya kalmadan yeniden üreyip sarıyorlar etrafı.

Etkili Kırmızı Bit Temizliği Nasıl Yapılır? Adım Adım Uygulama

Bir kümeste dış parazit temizliği yapacaksanız, bunu yarım yamalak yapamazsınız. Bir köşeyi unutsanız, oradaki üç beş bit iki hafta sonra bütün kümesi yeniden sarar. Kendi kümesimde uyguladığım ve organik üretim ilkelerine uygun olan temizlik adımlarını şöyle özetleyebilirim:

1. Aşama: Kümesin Tamamen Boşaltılması

Önce bütün hayvanları dışarıya, güvenli bir gezinti alanına çıkarın. Folluklardaki eski samanları, tabandaki tüm altlığı, sökülebilir tünekleri ve yemlik-sulukları dışarı çıkartın. Çıkarılan eski altlığı kümesin yakınında kesinlikle tutmayın; mümkünse uzak bir noktada yakın veya üzerini hava almayacak şekilde naylonla kapatıp kompost alanına taşıyın. Bitler eski altlığın içinde aylarca canlı kalabilir.

2. Aşama: Mekanik Temizlik ve Yıkama

Gözle görünen tüm toz, örümcek ağı ve dışkı kalıntılarını kazıyın. Tel fırça bu iş için en büyük yardımcınızdır. Ahşap aksamların birleşim noktalarını, vida deliklerini ve çatlakları özellikle kazıyın. Ardından imkanınız varsa basınçlı sıcak suyla, yoksa bol deterjanlı ve arap sabunlu sıcak suyla tüm kümesi içten dışa yıkayın. Su basıncı, girintilere saklanmış bit yumurtalarını söküp atar.

3. Aşama: Kurutma ve Havalandırma

İşte en çok atlanan kısım burası. Islak kalan kümes dezenfeksiyonu hiçbir işe yaramaz, aksine kalan bitler için nemli ortam yaratır. Kandıra’nın o poyrazlı günlerinde kümes kapılarını ve pencerelerini sonuna kadar açıp kümesin içinin tabanca gibi kurumasını sağlarım. Ahşap tamamen kurumadan bir sonraki aşamaya geçmemek gerekir.

4. Aşama: Doğal Dezenfeksiyon ve Uygulama

Kümes kuruduktan sonra mekanik koruma sağlayan malzemelere sıra gelir. Burada en çok güvendiğim iki şey var: Gıda sınıfı diyatomlu toprak (Diatomaceous Earth) ve kireç uygulaması.

• Sönmüş Kireç Badanası: Kireç, eski yetiştiricilerin en büyük silahıdır. Duvarlara ve ahşap aksama koyu kıvamlı kireç badanası yapmak, ahşaptaki tüm mikro delikleri kapatır. Biti hapseder ve yaşam alanı tanımaz.
• Diyatomlu Toprak (DE): Mikroskobik fosilleşmiş alglerden oluşan bu toz, kimyasal bir zehir değildir. Bitin dış kabuğuna (kutikula) yapışarak onun koruyucu mumsu tabakasını çizer ve parazitin susuz kalarak ölmesine neden olur. Kuru kümesin her yerine, özellikle tünek altlarına ve duvar çatlaklarına pülverizatörle veya özel tozlama aparatıyla ince bir tabaka halinde uygulanır.

Tavuklar İçin Doğal Banyo Alanları ve Bit Önleme

Sadece kümesi temizlemek yetmez. Tavukların kendi vücut temizliğini yapabilmesi için imkan sağlamak gerekir. Doğada tavuklar nasıl temizlenir? Toprak banyosu yaparak. Biz yetiştiriciler de kümesin veya gezinti alanının korunaklı bir yerine “toz banyosu kutusu” hazırlamalıyız.

Benim kışın yağmurlardan etkilenmeyecek bir sundurma altında tuttuğum toprak banyosu karışımım yaklaşık olarak şöyle:

• Kuru, elenmiş bahçe toprağı (%40)
• Temiz odun külü (%30) — Odun külü yüksek alkali yapısıyla parazit önlemede harika bir destekçidir.
• İnce dere kumu (%20)
• Gıda sınıfı diyatomlu toprak (%10)

Tavuklar bu karışıma girip kanatlarını çırptıkça, toz tüylerinin arasına, deriye kadar nüfuz eder. Böylece hem tüy altındaki nemi emer hem de yerleşmeye çalışan dış parazitleri mekanik olarak etkisiz hale getirir. Komşular bazen sorar, “Emir, odun külü tavukların gözüne kaçıp zarar vermez mi?” diye. Tavuklar yüzyıllardır doğada külün ve kuru toprağın içinde yıkanır; doğal dürtüleridir bu. Yeter ki kapalı, havalandırmasız dar alanda aşırı tozutmayın, açık havada veya geniş kümeste dursun.

Sağlık Uyarıları ve Doğru Bilinen Yanlışlar

Bizim buralardaki pazar sohbetlerinde kulaktan kulağa yayılan bazı tehlikeli uygulamalar duyuyorum. “Tüneklerin üzerine mazot sür”, “Tavukların kanat altına yanmış motor yağı dök” gibi tavsiyeler verenler oluyor. Bunlar son derece yanlış ve hayvan sağlığını ciddi şekilde tehdit eden yöntemlerdir. Motor yağı veya mazot hayvanın cildinden emilir, karaciğere toksik yük bindirir, hatta yumurtaya kadar geçer. Doğal ilaç ya da geleneksel çözüm derken hayvanları zehirlemeyin.

Şunu unutmamak gerekir ki, kümesinizde ileri derecede bir parazit salgını varsa, hayvanlarda belirgin halsizlik, iştahsızlık veya yaralar oluşmuşsa kulaktan dolma bilgiyle hareket etmeyin. Mutlaka bölgenizdeki bir veteriner hekime danışın. Veteriner hekimin önereceği ruhsatlı dış parazit damlaları veya sprey uygulamaları, kriz anlarında sürünüzü kurtarabilir. Ayrıca bölgenizdeki İl ve İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü’ne başvurarak zararlılarla mücadele yönetmelikleri ve onaylı dezenfektanlar hakkında bilgi almanız en doğrusudur.

Mevsimsel Bakım ve Rutin Temizlik Takvimi

Bit mücadelesi bir defalık bir iş değildir, bir yaşam tarzıdır. Kümesinize poyraz girmeli, güneş girmeli ve düzenli kontrol edilmelidir. Kendi bahçemde uyguladığım bakım rutini yaklaşık olarak şöyle işler:

• Haftalık Rutin: Folluk samanlarının tazelenmesi, tünek altlarının el feneriyle kontrolü. Toprak banyosu alanının kuruluk durumunun denetlenmesi.
• Aylık Rutin: Follukların ve tünek birleşim yerlerinin diyatomlu toprak ile hafifçe tozlanması. Altlığın nem kontrolü (ıslanan yerlerin hemen alınması).
• Mevsimlik Rutin (İlkbahar ve Sonbahar): Kümesin tamamen boşaltılarak yıkanması, kireç badanası yapılması ve altlığın %100 yenilenmesi.

İşte bu takvimi aksatmadığınızda, kırmızı bit mücadelesi gözünüzde büyüyen bir kâbus olmaktan çıkar. İş ki o kımıl kımıl mahlukların kümesin kontrolünü ele geçirmesine izin vermeyin.

Kırmızı Bit Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Kırmızı bit insanlara geçer mi, insanda yaşar mı?

İnsanlar da merak edip soruyor bazen “Bize bulaşır mı?” diye. Kırmızı kümes biti (Dermanyssus gallinae) insan derisini ısırabilir, kaşıntı ve kızarıklığa neden olabilir ama insan üzerinde yaşayıp çoğalamaz. İnsan ana konakçısı değildir. Kümesten çıktıktan sonra üstünüzü değiştirip sıcak bir duş aldığınızda parazit sizde barınamaz.

Odun külü tek başına bitleri yok etmeye yeter mi?

Sadece odun külü koymak yoğun bir bit istilasını bitirmeye yetmez. Odun külü harika bir önleyicidir ve hafif bulaşmalarda koruma sağlar. Ancak kümesin ahşap yarıklarına yerleşmiş binlerce bit varken sadece küllük koymak çözüme ulaştırmaz; derinlemesine mekanik temizlik ve dezenfeksiyon şarttır.

Tavuklarım akşamları kümese girmeyi reddediyor, ne yapmalıyım?

Eğer hava şartlarında ani bir değişiklik yoksa ve tavuklar ısrarla içeri girmek istemiyorsa, %90 ihtimalle tüneklerde veya folluklarda yoğun bir parazit baskısı vardır. Gece el feneriyle tüneklerin altını ve duvar birleşimlerini kontrol etmenizi, ilk fırsatta kümes dezenfeksiyonu adımlarını uygulamanızı öneririm.

Siz de bu akşam havanın kararmasını bekleyin, fenerinizi alıp kümesinizin tünek altlarına şöyle bir göz atın; o küçük detaylar sürünüzün ne kadar huzurlu olduğunu size hemen fısıldayacaktır.

İlgili rehberler: Hijyen ve temiz ortamın hayvan sağlığına etkisi ve Doğal ortamda iç ve dış parazit önleme stratejileri yazılarını da inceleyebilirsiniz.