Kefken’de poyraz sert esmeye başladı mı, Kandıra’nın o meşhur nemi insanın kemiklerine kadar işler. Bizim buralarda kış kapıya dayandığında kümesin düzenini değiştirmek, hayvanların bakım rutinini baştan aşağı gözden geçirmek lüks değil, açıkçası doğrudan bir zorunluluktur. Yıllardır bu topraklarda doğal hayvancılıkla uğraşan biri olarak söyleyebilirim ki, organik gezen tavuk kış bakımı konusunda yapılan ufacık bir ihmal bile kış ortasında ciddi verim kayıplarına yol açabiliyor.
Toprağın nemlendiği, rüzgarın uğultusunun eksik olmadığı şu günlerde, tavukların kışı nasıl en az stresle geçirebileceğini kendi tecrübelerim üzerinden anlatmak istedim. Öyle teorik kitap cümleleriyle değil; çamurun, poyrazın ve bizzat yaşadığım hataların bana öğrettikleriyle konuşacağız.
Kış Aylarında Organik Gezen Tavuk Bakımı Neden Farklıdır?
Rüzgar fena esiyor. Ancak tecrübeyle sabittir ki tavuğu soğuktan ziyade rutubet ve ceryan bitirir. Bizim Kandıra ikliminde hava sıcaklığı sıfırın altına çok sık düşmese de, denizden gelen yüksek nem hissedilen soğuğu katlayarak artırır. Gezen tavukçuluk yapıyorsanız, hayvanların kışın da dışarıya çıkmak isteyeceğini bilmeniz gerekir. Onları bütün kış içeri kapatamazsınız. Kapatırsanız kanibalizm dediğimiz birbirini tüy yolma stresi başlar, yumurta verimi bir anda bıçak gibi kesilir.
Bizim oralarda genelde yapılan en büyük yanlış, kış geldiğinde kümesleri tamamen hava almayacak şekilde naylonla kapatmaktır. Aslında ilk başta ben de tam tersini düşünmüş ve kümesin her deliğini tıkamıştım. Fakat içeride biriken amonyak gazı ve tavukların solunumundan kaynaklanan nem, dışarıdaki soğuktan çok daha tehlikeli bir ortam yarattı. Organik gezen tavuk kış bakımı yaparken amacımız kümesin içini fırın gibi sıcak yapmak değil; kuru, havadar ve rüzgardan korunaklı tutmaktır.
Hatalarımdan Aldığım Dersler: Poyraz Fırtınası ve Yanlış Kapı Yönü
Açık konuşayım, bu işi öğrenirken az bedel ödemedim. Üç yıl önceki Şubat ayında, Kandıra sahillerini vuran o şiddetli poyraz fırtınasını dün gibi hatırlıyorum. O dönem kümesin çıkış kapısını kuzeydoğu yönüne, yani doğrudan poyrazın estiği tarafa açmışım. Gece aniden bastıran rüzgar, kapı kenarlarındaki ufak aralıklardan içeri sızmış. Sabah kümese girdiğimde hayvanların bir köşeye büzüldüğünü, altlığın ise sırf rüzgarın taşıdığı nemden ötürü vıcık vıcık olduğunu gördüm.
O gün anladım ki, doğaya karşı duramazsınız; doğayla uyumlu bir sistem kurmanız şart. O fırtınadan sonra ilk işim kümes kapılarının yönünü güneye, rüzgar almayan korunaklı alana çevirmek oldu. Ayrıca kapı önlerine ahşap rüzgar kesici paravanlar ekledim. Benim tecrübemde bu küçük değişiklik bile kümes içi sıcaklığı 3-4 derece fark ettirdi ve nem birikimini büyük oranda engelledi.
Kümes Yalıtımı ve Havalandırma Dengesini Kurmak
İyi bir kümes yalıtımı denince akla hemen pahalı inşaat malzemeleri gelmesin. Doğal ve nefes alabilen malzemelerle kış şartlarına dayanıklı bir alan oluşturmak gayet mümkün.
Ceryan Yapmadan Havalandırma Nasıl Sağlanır?
Havalandırma kapağı mutlaka tavukların tünediği seviyenin üstünde, çatıya yakın bir noktada olmalıdır. Soğuk hava aşağıdan girip yukarıdaki nemli ve sıcak havayı dışarı itmeli, ama bu hava sirkülasyonu doğrudan hayvanların üzerine esmemelidir. Kümesin alt tarafında, rüzgar alan hizada herhangi bir delik veya çatlak varsa silikonla ya da ahşap çıtalarla kapatılmalıdır.
- Tüneme yüksekliği: Kışın tünelerin yerden en az 40-50 santim yüksekte olması taban soğuğunu keser.
- Üst havalandırma menfezleri: İnce telli ızgaralarla kaplanmalı, rüzgarın şiddetine göre kademeli kapatılabilecek kapaklara sahip olmalıdır.
- Rüzgar kıranlar: Çıkış kapılarının önüne L şeklinde ahşap paneller koymak rüzgarın direkt içeri girmesini önler.
Altlık Seçimi: Kuru Saman mı, Çam Talaşı mı?
Geçen yılın Kasım ayında altlık olarak sadece buğday samanı kullanmış ve büyük bir hata yapmıştım. Saman, nemi hapsettiği için kısa sürede kekleşiyor ve alt kısımda küf oluşumuna zemin hazırlıyor. Doğrusu ilk denememde çam talaşının toz yapacağını düşünüp çekinmiştim ama sonradan gördüm ki en verimli yöntem ikisini karıştırmakmış.
Yaklaşık 10-15 santim kalınlığında kaba çam talaşı zemin üzerine serilir, üzerine az miktarda sap saman eklenirse hem nem emilimi artar hem de zemin sıcak kalır. Buna “derin altlık yöntemi” deniyor. Kış boyunca altlığı tamamen temizlemek yerine, ıslanan yerleri alıp üzerine kuru talaş ekleyerek bahara kadar altlığın kendi içinde hafifçe fermente olup ısı üretmesini sağlayabilirsiniz. Tabii burada kilit nokta nem kontrolüdür; kümes nem kontrolü sağlanmazsa bu yöntem fayda yerine zarar getirebilir.
Kış Günlerinde Yem ve Su Yönetimi
Tavuklar kışın vücut ısılarını koruyabilmek için yaz aylarına kıyasla daha fazla enerjiye ihtiyaç duyarlar. Doğal gezen tavukçulukta kışın merada yeşillik ve böcek azalacağı için rasyonu biraz zenginleştirmek gerekir.
Doğal Yem Takviyeleri ve Enerji İhtiyacı
Akşam hava kararmadan hemen önce tavuklara verilecek bir miktar tane mısır veya ayçiçeği, gece boyunca sindirim sistemlerinin çalışmasını sağlar. Sindirim esnasında ortaya çıkan iç ısı, hayvanın geceyi sıcak geçirmesine yardımcı olur. Bizim oralarda genelde kışın yeme biraz da sarımsak ve kekik tozu karıştırılır. Bu karışımın genel hijyene ve hayvanların direncine katkı sağladığını kendi sürümlerimde gözlemledim.
Ayrıca kışın yeşillik ihtiyacını karşılamak için bahçeden topladığımız karalahana yapraklarını ya da çimlendirilmiş buğdayı kümes içine asmak hem taze besleyici gıda sağlar hem de hayvanların kapalı alanda canlarının sıkılmasını önler.
Donmayan Su Odaklı Çözümler
Tavuk yumurtasının yaklaşık %65’i sudur. Soğuk havada suyu donan veya soğuktan su içmeyen tavuk ertesi gün yumurtlamayı keser. Kışın sulukların doğrudan zeminle temas etmesini engellemek gerekir. Sulukların altına koyacağınız kalın bir ahşap blok veya strafor strafor tabakası suyun alttan donmasını geciktirir. Çok soğuk gecelerde ise akşamdan sulukları boşaltıp sabah ılık su doldurmak en pratik çözümdür.
Resmi Yönetmelikler ve Veteriner Kontrollerinin Önemi
Organik veya doğal üretim yapıyorsanız, bağlı bulunduğunuz İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün kümes standartları, hayvan başına düşen açık/kapalı alan metrekaresi ve aşı takvimleri ile ilgili yönetmeliklerini mutlaka takip etmelisiniz. Kış ayları, kapalı alan yoğunluğunun arttığı dönemler olduğu için mevzuata uygun alan bırakmak hastalık riskini azaltır.
İnternette veya çevre komşulardan duyduğunuz kulaktan dolma bilgilerle hayvanlara gelişigüzel ilaç veya kimyasal takviye yüklemeyin. Kümeste gözlemlediğiniz hırıltı, iştahsızlık, tüy dökme ötesinde halsizlik veya durgunluk gibi durumlarda vakit kaybetmeden bölgenizdeki bir veteriner hekime danışın. Unutmayın, her bölgenin mikroklaması ve hastalık riski farklıdır; Kandıra’daki bir sorunla İç Anadolu’daki bir sorun aynı yöntemle çözülmez.
Kışın Sık Karşılaşılan Sorunlar ve Pratik Önlemler
Aşağıdaki tablo benzeri özet adımlar, kış boyunca kümeste dikkat etmeniz gereken temel noktaları göz önünde tutmanıza yardımcı olabilir:
- Yumurta Donması: Kışın yumurtaları folukta uzun süre bekletmeyin. Günde en az 3-4 defa yumurta toplayın ki yumurtalar donup çatlamasın.
- İbik Donmaları: Horozların ve büyük ibikli tavukların ibikleri aşırı soğuk ve nem birleşince donabilir. Kümes içinin kuru kalması bu durumu büyük oranda engeller.
- Çamurlu Gezinti Alanı: Kümes çıkış kapısının önüne çakıl taşları, ahşap talaşı veya pirinç kavuzu dökmek çamurun kümese taşınmasını önler.
Sıkça Sorulan Sorular
Kışın tavuklar kaç derecede yumurtlamayı keser?
Benim tecrübemde tavuklar eksi derecelere kadar yumurtlamaya devam edebilir. Ancak hava sıcaklığından ziyade gün uzunluğunun kısalması ve kuru ortamın bozulması verimi düşürür. Hava 5 derecenin altına düştüğünde ekstra enerji ihtiyaçları karşılanırsa verim kaybı minimumda kalır.
Kışın kümes ısıtıcı yakmak şart mı?
Hayır, sağlıklı ve tüyleri tam olan yetişkin tavuklar için ısıtıcı yakmak şart değildir. Rüzgarsız ve kuru bir kümes ortamı yeterlidir. Sürekli ısıtılan kümeslerden dışarı çıkan tavuklar ısı farkından dolayı daha çabuk hastalanabilir.
Derin altlık kışın koku yapar mı?
Eğer kümes havalandırması doğru çalışıyorsa ve altlık ıslanmıyorsa kötü koku oluşmaz. Koku oluşuyorsa altlıkta aşırı nem ve amonyak birikimi var demektir. Bu durumda derhal ıslak kısımlar temizlenmeli ve havalandırma gözden geçirilmelidir.
Neyse, komşum Hüseyin Efendi az önce uğradı, poyraz şiddetini artırmadan bizim ahşap yemlikleri içeri taşımama yardım edecek. Ben de gidip akşam olmadan kümesin rüzgar kesici panellerini bir kez daha kontrol edeyim. Kalın sağlıcakla.
İlgili rehberler: Organik tavuk yemi tarifleri (ev yapımı) ve Küçük ölçekli organik tavuk kümesi nasıl yapılır? yazılarını da inceleyebilirsiniz.
Kandıra ve Kefken çevresinde doğa, küçük ölçekli hayvancılık, kümes ve barınak uygulamaları üzerine saha deneyimlerini paylaşır. Organik Blog’da kişisel gözlemlerini güvenilir kaynaklarla destekleyerek anlaşılır rehberlere dönüştürür. Sağlık ve veterinerlik gerektiren konularda okuyucuları yetkili uzmanlara yönlendirir.