Kefken’de kasım sonuna doğru Karadeniz’in poyrazı atıştırmaya başladığında, bizim taraflarda hayatın ritmi birden değişir. Rüzgar çatıların kenarından ıslık çalarken, kümesteki tavukların da gıkı çıkmaz olur, yumurta sepetleri boş kalmaya başlar. Dedesinden kalma bu topraklarda 44 yaşıma kadar çok kış geçirdim ama her sezon bana doğanın yeni bir kuralını öğretiyor. Geçen hafta yerel pazarda bizim komşu yanaştı, “Emir, hava biraz soğudu bizim kümes sanki bıçak gibi kesti yumurtayı, ne edeceğiz?” diye sordu. Doğrusu ilk zamanlar ben de havalar soğuyunca tavukların doğası gereği yumurtlamayı bıraktığını sanırdım. Aslında durum tam olarak öyle değilmiş. Gezen tavuk kışın yumurta verimi konusunda doğru adımları atarsanız, dondurıcı soğuklarda bile sepete her sabah taze yumurtaları toplamaya devam edebiliyorsunuz.
Kandıra Soğuklarında Kümes Dengesi: Nem ve Rüzgar Yönetimi
Bizim Kandıra iklimi biraz insafsızdır. Soğuk tek başına gelse neyse, yanına bir de o Karadeniz’in yapışkan nemi katıldı mı insanı kemiklerine kadar sızlatır. Tavuklar için de durum farklı değil. Çoğu yetiştirici tavukların soğuktan donacağını düşünür. Oysa sağlıklı bir tavuk, tüyleri kuru kaldığı sürece eksi derecelere kadar dayanabilir. Asıl düşman soğuk değil, kümesin içindeki esinti ve biriken nemdir.
Bundan yaklaşık dört yıl önceki kış ayında, poyraz yine öyle sert esiyordu ki, tavuklar üşümesin diye kümesin hava alacak ne kadar deliği varsa kontrplaklarla sımsıkı kapattım. Üstüne bir de naylon çektim. İçerisi sıcak olsun, hayvanlar rahat etsin istiyordum. Üç gün sonra kümese bir girdim ki, amonyak kokusundan gözlerim yandı. Duvarlardan su damlıyordu, tavukların da yarısı hırıldamaya başlamıştı. O kış yumurta almak bir yana, günlerce hayvanları iyileştirmekle uğraştım. Bana pahalıya patlayan harika bir ders oldu.
Sonradan anladım ki, kümes yalıtımı dediğimiz şey hava akımını tamamen kesmek değil, hava cereyanını engellemektir. Yani tavukların hizanızda veya tam tünediği hizada rüzgar esmeyecek ama tavan seviyesinde mutlaka bir hava tahliyesi bulunacak. Isınan ve nemlenen hava yukarı yükselir, oradaki havalandırma penceresinden dışarı kaçar. Eğer o nemi içeride tutarsanız, ıslak tüyler hayvanın vücut ısısını hızla düşürür ve yumurta üretimi anında durur.
Kışın Tavuk Bakımı İçin Doğru Altlık ve Taban Hijyeni
Gezen tavukçulukta kışın taban yönetimi hayatidir. Hayvan kışın dışarıda çamurda, ıslak çimende gezer; kümese girerken ayaklarındaki nemi tabana taşır. Taban ıslaksa, içerideki amonyak gazı uçuşmaya başlar ve tavukların solunum yollarını tahriş eder.
Ben kendi tecrübemde “derin altlık” yönteminden çok fayda gördüm. Ama burada da ilk zamanlar yaptığım bir hatayı paylaşayım. İki yıl önceki Şubat ayında ince hızar talaşını bolca kümese serpiştirmiştim. Talaş ilk birkaç gün güzel durdu ama sonra nemi emip bir katman haline geldi, altı çürümeye başladı. Tavukların ayak tabanlarında yaralar oluştu. O günden sonra sistemimi değiştirdim.
Şimdi ne yapıyorum? İşte bizim kümeslerde uyguladığımız pratik adımlar:
- Kaba talaş ve kuru sap karışımı: İnce tozsuz kaba marangoz talaşı ile temiz buğday sapını karıştırarak tabana yaklaşık 15-20 santim kalınlığında seriyorum.
- Sönmüş kireç takviyesi: Altlığı sarmadan önce betona veya toprak zemine çok az miktarda kireç tozu serpiştiriyorum. Bu, nemin tutulmasını engelliyor ve bakteri oluşumunun önüne geçiyor.
- Düzenli havalandırma ve tırmıklama: Haftada iki kez bel tırmığıyla altlığı altüst ediyorum. Üstte kalan dışkılar alta geçiyor, kurumuş kısımlar üste çıkıyor. Böylece taban adeta kendi kendine çalışan doğal bir ısı üreteci gibi ısınmaya başlıyor.
Kümesin tabanı kuru kaldığında tavuk geceleri tünekte göğsünü tüylerine gömdüğünde üşümez. Üşümeyen tavuk da enerjisini vücudunu sıcak tutmaya değil, yumurta oluşturmaya harcar.
Kış Aylarında Tavuk Yemleme ve Enerji İhtiyacı
Yazın gezen tavuk merada otlar, böcek toplar, solucan bulur. Yem masrafı düşer, hayvan ihtiyacının çoğunu topraktan karşılar. Fakat kış geldiğinde mera kurur, toprak donar ya da çamur olur. Hayvanın dışarıdan alacağı besin değeri sıfıra yaklaşır. Üstüne bir de hava sıcaklığı düştüğü için tavuk metabolizmasını çalıştırıp iç ısısını korumak adına çok daha fazla enerji yakar.
Eğer kışın yaz ile aynı rasyonla yemleme yaparsanız, verim kaybı yaşamanız neredeyse kesindir. Benim kendi kümeslerimde gözlemlediğim kadarıyla, kışın organik yem takviyesi yaparken protein ve karbonhidrat dengesini biraz ayarlamak gerekiyor.
Gece Yatmadan Önce Tane Yem Uygulaması
Bu yöntem bizim buralarda eski üreticilerin çok sık yaptığı, benim de son yıllarda bizzat tecrübe edip verimini gördüğüm bir uygulamadır. Hava kararmadan yaklaşık bir saat önce tavuklara tane mısır veya buğday veriyorum. Mısır sert ve sindirimi zor bir tahıldır. Tavuk akşam kursağını mısırla doldurduğunda, gizzard (taşlık) bunu gece boyunca yavaş yavaş sindirir. Sindirim süreci vücutta içsel bir sıcaklık üretir. Böylece hayvan en soğuk gece saatlerinde bile içeriden ısınmaya devam eder.
Tabii sadece mısır yüklemek de doğru değil. Mısır yağlanma yapar. Yağlanan tavuk ise yumurtayı keser. Doğrusu, sabahları yüksek proteinli dengeli yumurta yemi veya doğal imkanlarla hazırladığınız kompoze yemleri vermek, akşamüstü ise ısınma amaçlı az miktarda dane mısır atmaktır.
Donan Su Kapları ve Sıcak Su Çözümü
Çoğu kişi gözden kaçırır ama yumurtanın yaklaşık %65-70’i sudur. Su içmeyen tavuk kesinlikle yumurtlamaz. Kışın sabah kümese girdiğinizde suluklar buz tutmuşsa, tavuk saatlerce susuz kalır. Buzlu suyu içtiğinde ise vücut ısısı aniden düşer.
Benim kış rutinlerimden biri, sabahın ilk ışıklarıyla kümese ılık su götürmektir. Kaynar değil, parmağınızı soktuğunuzda tatlı bir ılıklık hissettirecek seviyede. Ilık suyu içen hayvanın neşesi anında yerine geliyor. İmkanınız varsa şamandıralı dona karşı korumalı suluk sistemleri kullanmak işi çok kolaylaştırıyor ancak küçük ölçekli kümeslerde sabah ve öğleden sonra sulukları tazelemek de iş görür.
Gün Işığı Süresi ve Kümes Aydınlatması
Tavukların yumurtlama mekanizması doğrudan göz uçlarındaki hipofiz bezinin ışıkla uyarılmasına bağlıdır. Doğa bunu harika kurgulamış: Günler uzadığında (ilkbahar) tavuk soyunu sürdürmek için yumurtlar, günler kısaldığında (kış) dinlenmeye geçer ve tüy yeniler.
Kandırmaca yapmadan, doğaya çok müdahale etmeden kışın yumurta almak istiyorsak bu ışık süresini taklit etmemiz gerekir. Bir tavuğun düzenli yumurtlayabilmesi için günde yaklaşık 14 saat kadar ışık görmesi tavsiye edilir. Kışın ise hava saat 5’te kararıyor, sabah 7.30’da anca aydınlanıyor. Yani ışık süresi 9-10 saate kadar düşüyor.
Aslında ilk başta yapay aydınlatmaya biraz mesafeliydim, doğallığı bozar mı diye tereddüt etmiştim. Fakat kümesin tavanına yerleştirdiğim küçük bir zaman ayarlı LED ampul ile işler değişti. Akşamları havanın kararmasıyla değil, sabahları hava aydınlanmadan önce saat 04.00 gibi ışığı yakacak şekilde zamanlayıcıyı kuruyorum. Tavuklar sabah erken uyanıp yemini yiyor, suyunu içiyor. Gün ışığıyla birleştiğinde 14 saatlik aydınlanma süresini tamamlamış oluyoruz. Akşam pat diye ışığı kapatmamak önemli, yoksa hayvanlar tüneklerine çıkamayıp yerde üst üste yığılabilir. O yüzden sabah erken saatte aydınlatma yapmak çok daha emniyetlidir.
Sağlık, Biyogüvenlik ve Yasal Sorumluluklar
Kış dönemi sadece soğukla mücadele etmek değil, aynı zamanda göçmen kuşların geçiş rotasında olduğumuz için hastalık risklerinin de arttığı bir dönemdir. Kümes kapılarını sonuna kadar açıp hayvanları kontrolsüzce ıslak çamurun içine salmak kışın pek akıl kârı değildir. Havadar, üstü kapalı bir gezinti alanı (kış bahçesi şeklinde) kışın gezen tavukçuluk için en büyük kurtarıcıdır.
Ayrıca unutmayın ki kulaktan dolma bilgilerle hayvanlara gelişigüzel antibiyotik veya kimyasal vermek hem yumurtanın organik yapısını bozar hem de hayvanların bağışıklığını çökertir. Eğer sürünüzde ani bir yumurta düşüşü ile birlikte burun akıntısı, yüzde şişme, hırıltı veya gruptan kopma gibi belirtiler görüyorsanız vakit kaybetmeden bölgenizdeki İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü’ne ya da uzman bir veteriner hekime danışmanız gerekir. Bizim burada yazdıklarımız bir tedavi reçetesi değil, yılların tecrübesiyle şekillenmiş yetiştiricilik pratikleridir.
Sıkça Sorulan Sorular
Kışın tavuklara soba veya ısıtıcı yakmak şart mı?
Hayır, kesinlikle şart değildir hatta çoğu zaman zararlıdır. Kümesi ısıttığınızda hayvanların tüy yapısı o sıcaklığa alışır. Dışarı çıktıklarında şoka girerler ve çok daha çabuk hastalanırlar. Önemli olan kümesin rüzgar kesmesi, ıslak olmaması ve tabanının kuru kalmasıdır. Isıtıcı yerine doğru yemleme ve havalandırma çok daha iyi sonuç verir.
Gezen tavuklar kar yağdığında dışarı çıkarılmalı mı?
Tavuklar kardan pek hoşlanmazlar, karda yürümek ayak tabanlarında donuklara neden olabilir. Kar yağışının yoğun olduğu veya zeminin tamamen karla kaplı olduğu günlerde hayvanları kümes içinde veya üstü kapalı, kuru altlıklı bir kış bahçesinde tutmak daha doğrudur. Zemin kuruduğunda veya kar eridiğinde dışarı salınabilirler.
Kışın yumurta veriminin düşmesi tamamen engellenebilir mi?
Yüzde yüz bir verimi kışın korumak sanayi tipi klimalı kümesler dışında pek mümkün değildir ve zaten doğanın dengesine de aykırıdır. Ancak iyi bir kümes yalıtımı, 14 saatlik ışık takviyesi ve kaliteli bir kış beslenmesi ile yazın aldığınız yumurta veriminin %75-80 civarını kış aylarında da rahatlıkla koruyabilirsiniz.
Bu kış bizim Kefken’de havalar iyice sertleşmeden ben kümeslerin kuzey cephesindeki tahtaları bir kat daha gözden geçireceğim, altlıkları da yenileyeceğim. Siz de kendi bahçenizde veya kümesinizde önce havalandırma deliklerinin konumunu kontrol ederek işe başlayabilirsiniz. Doğayla inatlaşmadan, onun dilini anlayarak üretim yapınca sepetler kışın ortasında bile boş kalmıyor.
Meta Bilgileri
İlgili rehberler: Küçük ölçekli organik tavuk kümesi nasıl yapılır? ve Organik Gezen Tavuk Kış Bakımı: Kandıra’dan Pratik İpuçları yazılarını da inceleyebilirsiniz.
Kandıra ve Kefken çevresinde doğa, küçük ölçekli hayvancılık, kümes ve barınak uygulamaları üzerine saha deneyimlerini paylaşır. Organik Blog’da kişisel gözlemlerini güvenilir kaynaklarla destekleyerek anlaşılır rehberlere dönüştürür. Sağlık ve veterinerlik gerektiren konularda okuyucuları yetkili uzmanlara yönlendirir.