Kandıra’nın Kefken köyünde, dedemden kalan o eski bahçede sabahları tavukların sesleriyle uyanmak benim için sıradan bir iş değil, bir yaşam biçimi. Çocukluğumda dedemin peşinde dolanır, ambarın kapısını açtığında etrafa yayılan o tahıl kokusunu içime çekerdim. O zamanlar dedem ahşap teknelerde yemi biraz suyla ıslatıp bekletirdi. Yıllar geçti, ben de 44 yaşına gelip kendi kümesimi ve küçük çaplı hayvancılığımı oturtunca gördüm ki yem fiyatları ve kalitesi üreticiyi gerçekten zorluyor. Dedemin o eski usulünü modern bilgilerle harmanlayıp araştırmaya başladığımda karşıma fermente yem yapımı çıktı. İlk başta temkinliydim. Fakat denedikçe, yem fermentasyonu sürecinin kümesin havasını bile nasıl değiştirdiğini gözlerimle gördüm.
Fermente Yem Nedir ve Kümesimiz İçin Neden Bu Kadar Değerlidir?
Kısaca anlatmak gerekirse fermente yem, tane veya kırma halindeki tahılların su, yararlı mikroorganizmalar ve bazen de doğal tatlandırıcılarla laktik asit fermentasyonuna uğratılmasıdır. Biz buna halk arasında bir nevi yemin turşusunu kurmak da diyoruz. İşin içine EM fermente yem kavramı girdiğinde ise olay sadece yemi ıslatmanın çok ötesine geçiyor. EM yani “Etkin Mikroorganizmalar”, yararlı bakteriler, mayalar ve mantarlardan oluşan canlı bir sıvı karışımıdır. Bu karışım yeme eklendiğinde, yemin içindeki anti-besin maddeleri kırılır. Tahılın sindirimi zor yapısı yumuşar.
Aslında ilk başta ben de “Kuru yem varken ne gerek var kova kova suyla uğraşmaya?” diye düşünmüştüm. Doğrusu ilk denemelerimde işin zahmeti gözümde büyümüştü. Ama hayvanların yemi kapış kapış yemesi ve kursaklarının rahatlaması beni ikna etti. Kuru yem verdiğinizde hayvan yemin içindeki besinin sadece bir kısmını sindirebilir. Geri kalanı dışkıyla dışarı atılır. Probiyotik yem haline gelen fermente tahıllar ise hayvanın sindirim sağlığı üzerinde olumlu etkiler yapabiliyor. Bağırsak florasını desteklediği için yemin biyolojik yararlanımı artıyor. Yani daha az yemle daha kaliteli bir beslenme elde etmek mümkün hale geliyor.
Üç Yıl Önceki Şubat Poyrazında Yaşadığım Acı Ders
Bizim Kandıra’nın kışı serttir. Poyraz bir esti mi denizden aldığı nemi kemiklerinize kadar işler. İşte üç yıl önceki Şubat ayında ben bu fermente işine yeni yeni merak sarmışken büyük bir hata yaptım. Yemi hazırladım, kovanın kapağını da yarım yamalak kapattım. Kendi kendime “Nasıl olsa hava soğuk, bir şey olmaz” dedim. Nem, kovanın içine sızmış. Havalandırma deliğini de yanlış yere açmışım. Üstelik kullandığım kap tutucu özelliği olmayan sıradan bir kovaydı.
Dördüncü gün kovanın kapağını bir açtım ki, aman tanrım! Yemin üzeri yemyeşil bir küf tabakasıyla kaplanmış. O ekşimsi, güzel maya kokusu yerine ağır bir çürüklük kokusu yayılmıştı. Çuval dolusu kaliteli buğday ve arpa kırması gözümün önünde çöp oldu. Bütün o emeği dökmek zorunda kaldım. O gün anladım ki Kandıra’nın o rutubetli ikliminde fermentasyon yapıyorsanız, hava sızdırmazlığına, kap seçimine ve ortam sıcaklığına iki kat dikkat edeceksiniz. Doğrusu hatayı ilk önce hazırladığım maya karışımında aradım ama sonra fark ettim ki asıl suçlu düzensiz nem ve kontrolsüz hava akışıymış.
Fermente Yem Kullanmanın Hayvan Sağlığına ve Bütçeye Faydaları
Kendi tecrübemde gördüm ki fermente yem yapımı sadece yemin miktarını kabartmakla kalmıyor, kümes içi hijyene de katkı sağlıyor. Kuru yem kümes içinde çok fazla toz çıkarır. O toz hem tavukların solunum yollarını tıkar hem de kümesin havasını bozar. Nemli ve fermente haldeki yem ise tozsuz olduğu için kümesin daha temiz kalmasına yardımcı olur. Ayrıca hayvanların bağırsak sağlığı dengelendiği için dışkıdaki o ağır amonyak kokusunda belirgin bir azalma hissedersiniz. Komşum geçen yıl kümesteki kokudan şikayetçi olunca ona da bu yöntemi önermiştim, iki hafta sonra duacı oldu.
- Daha Yüksek Sindirilebilirlik: Fermentasyon sırasında tahıllardaki kompleks nişasta ve proteinler parçalanır. Böylece hayvan yemi daha kolay sindirir.
- Doğal Probiyotik Desteği: Laktik asit bakterileri sayesinde yemin içinde bir doğal probiyotik ortamı oluşur. Bu da zararlı mikroorganizmaların bağırsakta çoğalmasını zorlaştırabilir.
- Yem Tasarrufu: Şişen ve besin değeri artan yem sayesinde hayvanlar daha çabuk doyar. Bizim oralarda genelde yem tüketiminde %15 ila %20 arasında bir tasarruf sağlandığı konuşulur.
- Yumurta ve Et Kalitesine Katkı: Besini daha iyi emen hayvanın yumurta kabuk kalitesi ve sarısının canlılığı fark eder. Ancak bunu kesin bir kural gibi değil, kaliteli beslenmenin doğal bir sonucu olarak görmek gerek.
Adım Adım Fermente Yem Tarifi ve Hazırlık Aşamaları
Şimdi gelelim işin mutfak kısmına. İnternette çok karmaşık tarifler görebilirsiniz ama bizim köy yerinde pratiklik esastır. Kendi uyguladığım ve verim aldığım fermente yem tarifi oldukça sade. Burada önemli olan kilit noktaları atlamamak.
Gerekli Malzemeler
- Tahıl Karışımı: Buğday, arpa, mısır kırması ve ayçiçeği küspesi karışımı (yaklaşık 10 kg). Çok ince un gibi olmamasına dikkat edin, orta kırma en iyisidir.
- Su: Klorsuz, dinlendirilmiş su. Klorlu çeşme suyu canlı mikroorganizmaları öldürür, fermentasyon gerçekleşmez. (Yaklaşık 12-15 litre).
- Mayalama Ajanı: Kaliteli bir EM çözüm sıvısı (litreye 2-3 yemek kaşığı) veya ev yapımı peynir altı suyu/kefir altı suyu. Doğal fermentasyon için biraz kaliteli pekmez (bakterileri beslemek için) harika iş görür.
- Kova veya Varil: Gıda sınıfı plastik kova, kapağı hava kilitli olursa çok daha güvenli olur.
Yapılış Adımları
İlk adımda temiz kovamıza tahıl karışımını döküyoruz. Ayrı bir kapta ılık (asla sıcak değil, ılık) suya pekmezi ve EM çözeltisini ekleyip iyice karıştırıyoruz. Sıcak su kullanırsanız yararlı bakterileri yakarsınız, soğuk su ise süreci çok yavaşlatır. Hazırladığımız sıvı karışımı tahılların üzerine döküyoruz. Yemin üzerini en az 3-4 parmak geçecek kadar su olmalı. Çünkü tahıllar suyu çektikçe kabaracaktır.
Karışımı ahşap bir sopayla iyice karıştırıyoruz. Dipte kuru yem kalmamalı. Kovanın kapağını kapatıyoruz ancak tamamen sımsıkı mühürlemiyoruz veya hava kilidi kullanıyoruz. İçeride biriken gazın dışarı çıkması şart, aksi halde kova patlama yapabilir ya da içeride istenmeyen gazlar birikebilir. Karışımı direkt güneş almayan, 18-22 derece civarında bir yere koyuyoruz. Günde bir kez temiz bir sopayla karıştırmak oksijen dengesi ve homojenleşme için faydalıdır.
Fermentasyonun Başarılı Olduğu Nasıl Anlaşılır?
İkinci günden itibaren kovanın içinden hafif kabarcıklar çıktığını görürsünüz. İkinci veya üçüncü günde kovanı açtığınızda burnunuza ekşi mayalı ekmek veya elma sirkesi gibi tatlı-ekşi hoş bir koku gelmeli. İşte bu, fermente yem yapımı sürecinin tıkır tıkır işlediğinin kanıtıdır. Yemin üzerinde beyaz, tül gibi hafif bir maya tabakası oluşabilir. Buna “kahm mayası” denir ve zararsızdır, karıştırıp yedirebilirsiniz.
Ancak kovanı açtığınızda siyah, mavi veya koyu yeşil küf odakları görüyorsanız, koku çürük yumurta veya kanalizasyon kokusunu andırıyorsa o yem bozulmuştur. Hiç riske girmeden imha etmelisiniz. Hayvanlara asla bozuk veya siyah küflü yem verilmemelidir.
Fermente Yemi Hayvanlara Verirken Nelere Dikkat Edilmeli?
Alıştırma süreci çok önemlidir. “Yemi yaptım, hemen yarın sadece bunu vereyim” derseniz tavuklar bocalayabilir. Organik hayvancılıkta her değişiklik kademeli olmalı. İlk hafta normal kuru yemin içine %25 oranında fermente yem karıştırarak başlayın. İkinci hafta %50, üçüncü hafta %75 oranına çıkarabilirsiniz. Ben kendi kümesimde genelde sabahları fermente yem, akşamüstü ise kursaklarını dolu tutsunlar diye az miktarda kuru tane yem veriyorum.
Verilecek miktar konusunda da dikkatli olunmalı. Fermente yem ıslak olduğu için yemliklerde uzun süre kalırsa, özellikle yaz sıcaklarında hızlıca bozulabilir. Hayvanların 20-30 dakika içinde tüketeceği kadar vermek en doğrusudur. Yemliklerin ahşap veya plastik olması tercih edilmelidir; paslanmaz çelik dışındaki metal kaplar ekşi asidik yapıyla reaksiyona girebilir.
Yasal Mevzuat, Hijyen ve Sağlık Uyarısı
Burada anlattıklarım Kandıra Kefken’deki kendi işletmemde, yılların deneyimi ve deneme-yanılmalarıyla elde ettiğim kişisel gözlemlerimdir. Hiçbir yem veya besleme yöntemi tek başına bir hastalığı tedavi etmez ya da mucizevi bir koruma sağlamaz. Kümesinizde aniden beliren iştahsızlık, toplu tüy dökümü veya sıra dışı bir halsizlik fark ederseniz kulaktan dolma bilgilerle zaman kaybetmeyin. Mutlaka bölgenizdeki bir veteriner hekime danışın.
Ayrıca ticari veya yarı ticari üretim yapıyorsanız, kullandığınız katkı maddelerinin ve EM ürünlerinin Tarım ve Orman Bakanlığı onaylı olmasına dikkat edin. İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü ekiplerinin yem hijyeni konusundaki yönlendirmelerine uymak hem hayvanlarınızın sağlığı hem de işletmenizin yasal durumu açısından oldukça önemlidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Kışın soğuk havalarda yem fermentasyonu gerçekleşir mi?
Bizim buralarda kışın hava sıcaklığı düştüğünde süreç yavaşlar. Yazın 2-3 günde hazır olan yem, kışın 5-6 günü bulabilir. Kovaları rüzgar almayan, imkan varsa ılık bir depoda tutmak süreci hızlandırır. Sıcaklığı çok düşük bir yerde tutarsanız fermentasyon durabilir.
Fermente yem hazırlarken çeşme suyu kullansam ne olur?
Klorlu çeşme suyu fermentasyonu sekteye uğratır. Klor, dezenfektan olduğu için maya ve bakterileri öldürür. Çeşme suyunu kullanmak zorundaysanız, en az 24-48 saat ağzı açık bir kapta bekletip klorun uçmasını sağladıktan sonra kullanmanızı öneririm.
Tavuklar fermente yeme alışamazsa ne yapmalıyım?
Tavuklar muhafazakar hayvanlardır, alışkanlıklarını kolay değiştirmezler. Yeme az miktarda sevdikleri bir tahılı (örneğin ayçekirdeği içi veya mısır kırması) ekleyerek cazip hale getirebilirsiniz. Birkaç gün içinde tadına alışıp istekle yemeye başlayacaklardır.
Gördüğünüz gibi, doğanın döngüsüne biraz kulak verip sabır gösterince kümesin verimi de neşesi de değişiyor. Ben bu bahar ek olarak kovanın birine az miktarda ısırgan otu kurusu ekleyip fermentasyonu denemeyi planlıyorum. Bakalım bizim kızlar o aroma hakkında ne düşünecek, sonucu yine buradan paylaşırım.
Meta Bilgileri
İlgili rehberler: Organik Gezen Tavuk Kış Bakımı: Kandıra’dan Pratik İpuçları ve Organik tavuk yemi tarifleri (ev yapımı) yazılarını da inceleyebilirsiniz.
Kandıra ve Kefken çevresinde doğa, küçük ölçekli hayvancılık, kümes ve barınak uygulamaları üzerine saha deneyimlerini paylaşır. Organik Blog’da kişisel gözlemlerini güvenilir kaynaklarla destekleyerek anlaşılır rehberlere dönüştürür. Sağlık ve veterinerlik gerektiren konularda okuyucuları yetkili uzmanlara yönlendirir.