Kümes zemin malzemeleri karşılaştırması

Bizim Kefken’de kış kapıya dayandı mı poyraz nefesini açıkça hissettirir. Nem, denizden fırlayıp gelmiş gibi kümesin duvarlarına, en çok da zeminine yapışır. Doğrusu ilk yıllarda bu durumu biraz hafife almıştım. Tavukların ayağı kuru kalsın yeter sanıyordum; oysa doğru kümes zemin malzemesi seçimi hayvanın neşesinden tutun da kışın yumurta verimine kadar her şeyi doğrudan etkiliyormuş. İnsan tecrübe etmeden anlayamıyor tabii.

Yıllar içinde kümesin altını kurutmak, kokuyu engellemek ve kışı kayıpsız atlatmak için neredeyse denemediğim yol kalmadı. Topraktan başladım, samana geçtim, talaşı denedim, derin altlık yöntemine kadar uzandım. Her birinin kendine göre bir huyu, bir maliyeti ve getirdiği ayrı bir emek var. Geçen pazar köyde kahvede otururken genç bir üretici kardeşimiz sordu, “Emir Abi, zemin hijyeni için hangisini sereyim?” diye. Ben de düşündüm ki, yıllardır Kandıra’nın bu nemli havasında aldığım dersleri şöyle bir baştan sona sıralayayım.

Toprak Zemin: Gerçekten Doğal mı, Yoksa Bir Tuzak mı?

İşe ilk başladığımda “En doğalı topraktır, hayvan toprağa basmalı, eşelenmeli” diyordum. Aslında ilk başta düşüncem mantıklı geliyordu ama ilk ciddi kış yağmurlarından sonra kazın ayağının öyle olmadığını gördüm. Toprak zemin dışarıdan bakıldığında sıfır maliyetli gibi durur. Ancak havalar soğuyup dışarıdaki çamur kümese taşındıkça veya içerideki nem yükseldikçe o toprak adeta bir çamur deryasına dönüşüyor.

Kandıra gibi nemin yüksek olduğu yerlerde toprak altlık kullanmak ciddi riskler barındırıyor. Dışkı toprakla birleştiğinde kuruma imkânı bulamıyor. Kısa sürede kümeste ağır bir amonyak kokusu baş gösteriyor. Hepsinden öte, toprak zemin temizliği en zor olan sistemdir. Dışkıyı sıyırıp alamazsınız; her seferinde toprağın üst katmanını kazımak gerekir. Bu da zamanla kümesin zemininde çukurlar oluşmasına yol açar. Hayvanların eşelenmesi güzeldir ama o çukurlarda biriken nem ve kök salan parazitler kış günlerinde başınızı çok ağrıtabilir.

Saman Altlık ve Talaş Zemin: Hangi Durumda Hangisi?

Toprak zeminden vazgeçince akla ilk gelen şey köylünün elinin altındaki saman altlık oluyor. Ben de öyle yaptım. Fakat burada yaşadığım bir hatayı hiç unutmam. Dört yıl önce, Kasım ayının sonlarına doğru havalar iyice soğumuştu. “Hayvanlar üşümesin” diye kümesin zeminine bolca buğday samanı serdim. Belli bir zaman sonra fark ettim ki saman nemi hapsetmiyor, aksine nemi sünger gibi çekip altında ıslak bir tabaka oluşturuyor.

Üstelik havalandırma da yetersizse, o ıslak saman birkaç gün içinde küflenmeye başlıyor. O kış tavuklarımda ciddi solunum sıkıntıları belirdi, göğüs hırıltıları başladı. Samanın sapları uzun olduğu için dışkıyla birleştiğinde keçe gibi birbirine yapışır ve içindeki nem kurumaz. Eğer mutlaka saman kullanılacaksa sapların kıyılmış olması ve kümesin sürekli havalandırılması gerekir. Benim tecrübemde düz uzun saman, nemli bölgeler için pek kullanışlı bir kümes altlık malzemesi değil.

Talaş Zemin ve İnce Detaylar

Samanda aradığımı bulamayınca marangozlardan çam talaşı çekmeye başladım. İşte burada işler biraz değişti. Talaş zemin, nemi emme konusunda samana kıyasla katkat daha başarılı. Ancak burada da dikkat edilmesi gereken çok önemli bir ayrım var: İnce toz talaş mı, yoksa kaba rende talaşı mı?

İlk aldığım talaş un gibi incecikti. Tavuklar kanat çırptıkça kümese bir toz bulutu kaplıyordu. Hayvanların gözleri sulandı, aksırmaya başladılar. Doğrusu ilk denememde bunu atlamıştım. Sonradan öğrendim ki kümeslerde kullanılacak talaşın kesinlikle tozundan arındırılmış, iri yapılı rende talaşı olması gerekiyormuş. Çam talaşının kendine has kokusu kümesteki amonyağı bastırmaya da yardımcı oluyor. Yalnız kavak veya meşe talaşından uzak durmanızı öneririm; kavak talaşı ıslanınca çabuk çürür ve kararır, meşe ise fazla serttir.

Izgara Zemin Sistemleri: Pratik Ama Doğal Yaşama Uygun mu?

Bir dönem de komşu ilçedeki bir üretici arkadaşımın tavsiyesiyle plastik ızgara zemin sistemini merak ettim. Mantık şuydu: Hayvan teller veya plastik ızgaralar üzerinde duracak, dışkı doğrudan alt taraftaki hazneye düşecek, böylece hayvan dışkıyla hiç temas etmeyecek. Zemin hijyeni açısından kâğıt üzerinde harika bir fikir gibi duruyordu.

Sistemi kurdum. Temizlik gerçekten kolaylaştı. Haftada bir alt taraftaki çekmeceyi sıyırıp temizliyordum. Fakat bir süre sonra hayvanların davranışlarını incelediğimde bir gariplik sezinledim. Tavuk doğası gereği toprağı eşelemek, tüylerini altlık malzemesiyle temizlemek ister. Izgara üstünde duran hayvanlarda stres belirtileri başladı. Birbirlerinin tüylerini çekmeye, huzursuzlanmaya başladılar.

Dahası, ağır ırk tavukların ayak tabanlarında “bumblefoot” dediğimiz ayak tabanı yaraları oluştu. Izgaranın sert plastik yüzeyi uzun vadede hayvanın ayağına zarar veriyor. Kışın alttan gelen soğuk rüzgâr da cabası. Kendi tecrübemde gördüm ki ızgara zemin belki ticari ve dar alanlı sistemlerde tercih edilebilir ama doğal hayvancılık yapan, hayvanının refahını düşünen biri için pek uzun soluklu bir çözüm değil.

Derin Altlık Yöntemi: Kandıra Neminde Benim Kurtarıcım

Bütün bu deneme yanılmalardan sonra yaklaşık üç kıştır uyguladığım ve en çok verim aldığım sistem derin altlık yöntemi oldu. Bu yöntem aslında doğanın kendi döngüsünü kümesin içine taşımak gibi bir şey. Mantığı çok basit ama takibi dikkat gerektiriyor.

Sonbahar bitmeden, poyraz fırtınaları bastırmadan önce kümesin zeminine yaklaşık 10-15 santim kalınlığında kaba çam talaşı ve kurumuş meşe yaprağı karışımı seriyorum. Tavuklar bunun üzerine dışkıladıkça dışkıyı temizleyip atmıyorum. Bunun yerine haftada bir veya iki kez tırmıkla zemin malzemesini altüst ediyorum. Hayvanlar da zaten eşelenerek bana yardım ediyor.

• Karbon ve Azot Dengesi: Tavuk dışkısı yüksek oranda azot içerir. Serdiğimiz talaş ve kuru yaprak ise karbon kaynağıdır. Bu ikisi nemle birleştiğinde zararsız bir kompostlaşma süreci başlar.
• Doğal Isı Kaynağı: Alt kısımdaki yararlı mikroorganizmalar çalışmaya başladığında zemin hafifçe ısınır. Geçen yılın Şubat ayında dışarıda dondurucu bir soğuk varken altlığın derinliğine elimi soktuğumda tatlı bir sıcaklık hissediliyordu. Bu ısı kümesin genel havasını da yumuşatıyor.
• Nem Kontrolü: Zemin üstü yaşarır gibi olduğunda üzerine 2-3 santim yeni kuru talaş ekliyorum. Böylece zemin sürekli kuru kalıyor.

Tabii bu yöntemin de püf noktaları var. Eğer kümesin havalandırması yetersizse veya zemin tamamen su alırsa derin altlık bir anda bataklığa dönüşebilir. O yüzden çatının su almadığından ve kümesin üst kısımlarından hava akışının sağlandığından emin olmak şart.

Zemin Malzemelerinin Maliyet ve Kullanışlılık Karşılaştırması

Bir üretici için altlık maliyeti en az malzeme kalitesi kadar önemlidir. Sonuçta her ay yenilenmesi gereken bir malzemeye servet ödemek sürdürülebilir değil. Kendi tuttuğum notlara ve bizim buralardaki piyasa şartlarına göre şöyle bir tablo çıkarabilirim:

• Toprak Zemin: İlk kurulum maliyeti sıfır. Ancak uzun vadede işçilik maliyeti ve hastalık riski nedeniyle getirdiği gizli giderler oldukça yüksek.
• Saman Altlık: Yakındaki çiftçilerden veya balyacılardan uygun fiyata temin edilebilir. Balyası ucuzdur fakat nemli iklimlerde çok çabuk kirlenip ıslandığı için sık sık değiştirmek gerekir. Bu da uzun vadede maliyeti artırır.
• Kaba Çam Talaşı: Hızar fabrikalarından veya marangozlardan çuval işi alınabilir. İlk alım maliyeti samana göre biraz daha yüksek görünebilir ama nem tutma kapasitesi yüksek olduğu için daha uzun süre dayanır. Derin altlık yöntemiyle birleştirildiğinde en ekonomik seçeneklerden birine dönüşür.
• Plastik Izgara Zemin: İlk yatırım maliyeti en yüksek olan malzemedir. Metrekare hesabı alındığında ciddi bir meblağ tutar. Sarf malzemesi gideri yoktur ama hayvan sağlığı üzerindeki olumsuz etkileri göz önüne alınmalıdır.

Sağlık, Hijyen ve Resmi Yönetmelikler Hakkında Uyarı

Burada anlattıklarım benim Kandıra’daki iklim koşullarında, kendi bahçemde yıllar içinde edindiğim tecrübelerdir. Her bölgenin nem oranı, rüzgâr yönü ve kümes yapısı farklıdır. Kümesteki havalandırma şartlarınız zemin malzemesinin performansını doğrudan belirler.

Hayvanlarınızın bacaklarında kabuklanma, yürüyüşünde aksama, gözlerinde sulanma veya kümeste aşırı amonyak kokusu hissediyorsanız kulaktan dolma bilgilerle veya komşu tavsiyesiyle ilaç kullanmaya kalkışmayın. Böyle durumlarda mutlaka bölgenizdeki bir veteriner hekime danışmanız gerekir. Ayrıca organik veya serbest gezinen tavuk yetiştiriciliği yapıyorsanız kümes standartları ve zemin hijyeni yönetmelikleri konusunda bağlı bulunduğunuz İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü’nden güncel bilgileri almanız en doğrusudur.

İnsanların Kafasını Kurcalayan Sorular (SSS)

Kümeste talaş kullanmak yumurta kalitesini etkiler mi?
Dolaylı olarak evet. Kuru ve temiz bir talaş zemin, yumurtaların folluğa girmeden önce tavuğun ayağı vasıtasıyla kirlenmesini önler. Temiz zemin, temiz yumurta demektir. Ancak kimyasal işlem görmüş, cilalı veya boyalı ahşap talaşlarını kesinlikle kullanmamalısınız.

Derin altlık yöntemi kışın koku yapar mı?
Doğru uygulandığında kesinlikle koku yapmaz. Koku oluşuyorsa nem oranı yükselmiş veya azot-karbon dengesi bozulmuş demektir. Hemen üzerine kuru çam talaşı ekleyip tırmıkla hafifçe altüst etmek kokuyu kısa sürede keser.

Beton zeminin üzerine direkt altlık serilir mi?
Serebilirsiniz, hatta beton zemin kemirgenlerin alttan girmesini engellediği için oldukça güvenlidir. Ancak beton soğuğu çok çabuk yukarı iletir. Bu yüzden betonun üzerine serilecek kümes altlık malzemesi katmanı en az 10-15 santim kalınlığında tutulmalıdır.

Önümüzdeki bahar ayları gelmeden önce ben de kümesin derin altlığını tamamen boşaltıp bahçedeki kompost alanına taşımayı planlıyorum. Orada bir yaz boyunca olgunlaşacak o zengin altlık materialini, ertesi yıl sebze tarhlarımda doğal gübre olarak değerlendirmek gibisi yok.

Meta Bilgileri

İlgili rehberler: Arı kovanı yerleşimi ve yön seçimi ve Keçi ağılı nasıl olmalı? yazılarını da inceleyebilirsiniz.